آذربايجان شرقي با 45 هزار و 261 كيلومتر مربع وسعت ،يكي از استان هاي جذاب و ديدني كشورمان است. تقريباً تمام شهرستان هاي آن داراي آثار تاريخي و قديمي هستند و مسافران نوروزي، مي توانند با برنامه ريزي كافي، گردش و توقف هاي 13 روز اول سال13۸۷ را به بازديد از مناطق توريستي شهرها و ديدني هاي مناطق و نواحي بگذرانند.

تبريز، به عنوان مركز اين استان بزرگ و ثروتمند، شهر اولين ها شناخته مي شود.

شوراي عالي معماري و شهرسازي كشور، تبريز را به عنوان يكي از شهرهاي فرهنگي و تاريخي ايران، رسماً معرفي كرده است. بيش از 1000 اثر تاريخي در آذربايجان شرقي مورد شناسايي قرار گرفته اند كه معروفترين آنها در اين شهر ديده مي شوند.

دكتر علي اكبر ترابي (حلاج اوغلو) درباره شهر تبريز مي نويسد:

گذشته از كنار آب «ركن آباد» و بزم سعدي و حافظ
گذشته خم هر كوچه و هر باغ هفت شهر عشق
به شهر آفتاب آييم و از تبريز
سراغ «شمس»ها گيريم و راه «مولوي» جوييم.

بيش از 1 ميليون و 700 هزار نفر در شهر تبريز كه دومين شهر صنعتي كشور و سومين شهر پرجمعيت ايران شناخته مي شود، زندگي مي كنند. تبريز در قديم، به «شهر باغ» هم معروف است. در همان اوان كهن «تاورز»، «تورژ»، «تورش» و «دورژ» هم ذكر مي شد. با اين حال «ولاديمير مينورسكي» روسي مي نويسد: سارگن دوم در سال 714 قبل از ميلاد، به قصد تصرف ممالك اورارتو، سفري به شمال غربي ايران كرد. از ناحيه سليمانيه كنوني (واقع دركردستان عراق) داخل كردستان مكري شد. از پارسوا Parsua (پسوه كنوني) و ساحل جنوبي درياچه اروميه گذشت. از سوي شرقي درياچه به راه خود ادامه داد و پس از پشت سر گذاشتن «اوشكايا» (اسكوي كنوني)، قلعه تارومي يا تاروئي و ترماكيس را گشود. بعيد نيست يكي از اين دو كلمه نام قديمي تبريز كنوني باشد. اولين بلديه (شهرداري)، تلفن و چراغ برق، اتاق بازرگاني و شهرباني (بمعناي كنوني) در تبريز ،بنيان گذارده شده اند، هم اكنون بيش از 800 باب خانه بسيار قديمي و معظم در اين شهر وجود دارد از جمله ششگلان، محمد آقا حبشي در كوچه صدر، شربت زادگان در سرخاب قاپوسي، ميرزا مهدي خان فراش باشي در سرخاب قاپوسي و دكتر گنجه زاده در مقصوديه اشاره كرد.

¤ ديدني هاي تبريز:

¤ «شاه گلي» : از گردشگاه هاي بسيار فرح انگيز و زيبا و بزرگ و با صفاي شهر است كه تقريباً در تمام فصول سال، جذابيت هاي چهارفصل خاصي دارد و در سرماي «شخته» زمستان معروف تبريز هم دوستداران خود را دارد.

¤ ساختمان شهرداري: در ميدان ساعت شهر واقع است و به سال 1314 در گورستان متروك كوي نوبر و با نظارت مهندسان آلماني ساخته شد و نقشه آن دقيقاً مشابه ساختمان هاي آلمان در خلال دو جنگ جهاني اول و دوم است.
زيربناي اين ساختمان معظم 6500 متر مربع و مساحت آن 9600 متر مربع است و برج ساعت آن، كه به «بيگ بن لندن» شباهت زيادي دارد، داراي 4/30 متر ارتفاع بوده و طرح بنا، عقابي در حال پرواز است.

¤ كتابخانه ملي (اوليه): را كه در ضلع شمالي باغ فجر كنوني يا گلستان سابق قرار دارد و ساختماني سنگي است كه براي انجمن شهر تبريز طراحي و ساخته شده بود و گنجينه ارزشمندي از كتب نفيس قديمي خطي و چاپي جهان بود.

¤ بازار تبريز: در سال 54 به شماره 1097 بعنوان آثاري از مجموعه آثار ملي ايران به ثبت رسيده است. بزرگترين بازار سرپوشيده جهان است و باعث حيرت ماركوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفي و ياقوت حموي بوده است.

¤ خلعت پوشان: برج خلعت پوشان در 10 كيلومتري جاده تبريز- تهران قرار دارد و برجي آجري منشوري شكل است كه در اواخر دوره صفويه احداث گرديده و در زمان قاجار، خلعت هاي اهدايي شاهان براي حاكمان آذربايجان را در اين برج، بر روي دوش آنان مي انداختند. آخرين اين مراسم در سال 1330 هجري قمري، در حكمراني «صمدخان مراغه اي» بود.

¤ خانه مشروطيت: خانه اي است كه به مهدي كوزه كناني تعلق داشت و رهبران مشروطيت در آن جلسه تشكيل مي دادند. بسيار دلگشا و ديدني است كه در سال 1247 هجري شمسي احداث شده و در جنب مجموعه بازار بزرگ تبريز قرار گرفته است.

¤ مقبره الشعرا: آرامگاه صدها شاعر نامي است كه در خيابان ثقه الاسلام قرار گرفته است و محمد حسين شهريار، اسدي طوسي، خاقاني شيرواني، همام تبريزي، مغربي تبريزي، لساني شيرازي، ماني شيرازي، قطران تبريزي و ظهيرالدين فارابي و شهيد مشروطه «ثقه الاسلام» در آن آرميده اند.

¤ دو كمال: در بيلانكوه تبريز واقع بوده و مقابر «كمال الدين بهزاد» (نقاش معروف) و «كمال خجندي» (شاعر) است كه در كنار همديگر دفن شده اند.
«بهزاد»، معروفترين نقاش مينياتوريست قرن دهم هجري و كمال الدين مسعود خجندي (تاجيكستان)، از شعراي معروف قرن هشتم و نهم هجري هستند كه در ميان باغي مشجر و بنايي سنگين و باوقار قرار گرفته اند، اين دو مقبره به سال 1338 توسط خود تبريزي ها، كشف شد.

¤ موزه آذربايجان:
در مابين عمارت شهرداري و مسجد كبود قرار گرفته و بيش از 3000 مترمربع مساحت داشته و سال 1341 بهره برداري شده است كه 2350 قطعه اشياي ديدني و تاريخي دارد.

¤ سنگ بسم الله: در قاهره مصر، نوشته شده است و اثر ميرزاي سنگلاخ است كه براي قبر پيامبر اسلام(ص) درنظر گرفته شده بود و به دربار عثماني برده شده بود تا به همين منظور استفاده شود ولي گفته مي شود بي توجهي سلطان، باعث شد تا «بسم الله» به بقعه سيدابراهيم آورده شود كه در تبريز قرار دارد. اين سنگ زيباي مستطيلي شكل داراي ابعاد 25/1*70/3 است و تاريخ حجاري آن 1270 قمري است.

¤ برج آجري آتش نشاني: برجي آجري است كه در مركز شهر قرار گرفته و 23 متر ارتفاع دارد و يك رشته راه پله حلزوني تا بالاي برج از داخل كشيده شده است. اين برج از آثار اواخر دوران قاجار است.

¤ ارك تبريز: از بناهاي ديدني، بزرگ و حساس تبريز است و اكنون در مركز شهر قرار دارد. به دستور تاج الدين عليشاه جيراني وزير سلطان ابوسعيد و به سال 716 هجري قمري ساخت آن آغاز شد كه در سال 724 (پس از 8 سال) به پايان رسيده است.

¤ قوري گل: گردشگاه زيبا و ديدني قوري گل در 35 كيلومتري تبريز- بستان آباد قرار دارد و از تالاب هاي بين المللي و شناخته شده جهان است. تنوع گياهي، آبزيان و پرندگان آن چشمگير است.

¤ بقعه سيدحمزه: در خيابان ثقه الاسلام (سرخاب) تبريز قرار دارد و قدمت آن به 714 هجري قمري و اواخر صفويه مي رسد. سيدحمزه از نوادگان حضرت موسي بن جعفر(ع) است.

¤ مسجد صاحب الامر: قدمت اين بنا و محل به عصر صفويه مي رسد و در زمان شاه طهماسب احداث شده است ولي توسط سپاهيان عثماني (سلطان مراد چهارم) تخريب شد كه بعدا مرمت شد و مرمت آن از طرف ميرزا محمد ابراهيم وزير آذربايجان صورت گرفت. صاحب الامر در زلزله تبريز ويران شد ولي در 1208 هجري، جعفرخان دنبلي، آن را دوباره تجديد كرد.

¤ عون بن علي؛ بر فراز قله كوه سرخاب يا عينالي قرار گرفته و قدمت آن به دوران ايلخاني و قرن نهم هجري مي رسد.
اصل بنا مقبره و مسجد است با گنبد و 19 اتاق پوشش گنبدي.

¤ كليساي كاتوليك ها: در كوچه ميارميار تبريز واقع بوده و قدمت آن به سال 1910 ميلادي (1291 شمسي) مي رسد و بزرگترين كليساي ايران شناخته مي شود كه 12 متر ارتفاع دارد.

¤ كليساي سهرقه: در 13 كيلومتري جاده تبريز- صوفيان بوده و قدمت آن به 5-6 ميلادي مي رسد. بناي كنوني كليسا، در سال 1840 ميلادي به دست معماران روسي و فرانسوي ساخته شده و از آثار نفيس معماري به شمار مي رود.

¤ كليساي سركيس مقدس: در منطقه بارون آواك تبريز واقع است و ساخت آن به دوران قاجاريه مي رسد.

¤ مدرسه تومانيانس تبريز: مدرسه كاملا سنگي تومانيانس در بارون آواك (منطقه ارمني تبريز) قرار گرفته است كه قدمت آن به 1895 ميلادي (1274 شمسي) مي رسد.

¤ مقبره شيخ محمود شبستري: خالق منظومه عرفاني گلشن راز، در اينجا آرميده است. شيخ محمود در 720 هجري قمري فوت كرد و در كنار استاد خود، بهاءالدين يعقوب تبريزي، به خاك سپرده شد كه بقعه اي براي هر دو قبر احداث شده است.

¤ جنگل هاي ارسباران: شاخص ترين منطقه گردشگري قره داغ يا ارسباران چيچكلي نام دارد كه با لوح افتخار «يونسكو» اعتبار جهاني يافت.
¤ كليساي سن استپانوس: در 15 كيلومتري غرب جلفا و در حاشيه جنوبي ارس واقع است كه مورد توجه خاص ارامنه، به ويژه در جشن هاي ژانويه است.

¤ روستاي اوشتبين: در ميان جنگل هاي زيباي ارسباران يك دهكده تاريخي و بسيار جالب وجود دارد كه به اوشتبين معروف است و معماري منحصر به فردي دارد.
قدمت اوشتبين به دوران صفويه مي رسد.

¤ آسياب خرابه: در منطقه سيه رود با فاصله 10 كيلومتر از جاده جلفا- سيه رود است و يكي از زيباترين آبشارهاي كشور را دارد.

¤ آرامگاه شيخ شهاب الدين اهري: در اهر قرار گرفته است و مدفن عارف بزرگ آذربايجان و ميعادگاه سالكان طريقت، ادبا و عرفاست.

¤ روستاي كندوان: در منطقه اسكو قرار گرفته و آب معدني و معماري صخره اي خانه هاي مردم، زبانزد تاريخ شناسان ايران و جهان است و از نواحي بسيار خوش آب وهوا و ديدني آذربايجان است.

¤ قلعه بابك: در كليبر و در 16 كيلومتري جنوب غربي اين شهر قرار دارد. برج و باروهاي آن فراوان است و از سنگ مالون براي برج هاي مدور آن استفاده شده ضمن اينكه ملات ساروج نيز به كار رفته است. البته باروهاي قلعه بابك خرمدين از سنگ خاراست.
ساخت قلعه بابك را به دوران ساسانيان تخمين مي زنند.

¤ محراب مسجد جامع مرند: طبق كتيبه، بناي مسجد در سال 731 هجري قمري و در زمان ابوسعيد بهادرخان احداث شده است. ارتفاع محراب 6 متر و عرض آن 75/2 متر است كه در جنوب مسجد قرار گرفته و نام سازنده محراب نيز «عبدالفقير نظام» بر روي آن حك شده است.

منبع:كيهان و سایت noandish.com